Өзгөчө муктаждыктары бар балдар менен коопсуз чөйрөдө иштөө боюнча көрсөтмөлөр

Ошондуктан биз дагы бир жолу эң алгач, сиз өзүңүзгө кам көрүшүңүз керек экендигин белгилеп кеткибиз келет. Чоңдор үчүн сунушталган көрсөтмөдөн сизге ылайыктуу жана жардам бере турган кеңештерди карап көрүңүз. Балаңыз таяна турган күчтүү жана токтоо адам болгонго аракет кылыңыз. Ата-энелер балдар сыяктуу эле коркунучту сезишет. Бирок бала дүрбөлөңгө түшкөндө чоң киши тынч боло алса, бул балага тынчтанууга жардам берет. Эгер ата-эне өзү паникага алдыра турган болсо, анда баланын коркуу сезимин андан да жогорулатуусу мүмкүн. Балага жаңы солкулдоолорду кошпоо үчүн стресстик факторлордун таасирин азайтуу өтө маанилүү.

Ата-энелер үчун балдардын коркуу сезими менен күрөшүүдө колдоно турган көптөгөн түрдүү жолдор бар. Балким сиз алардын көбүн аткарып жатасыз. Бул көрсөтмөдө сиз балдарыңызга жардам бере ала тургандай, абалын турукташтыра алуу үчүн көптөгөн сунуштарды ала алат деген ойдобуз. Ар кимдин абалы ар кандай болушу мүмкүн, ошондуктан сунуштарды карап жатканда ар бириңиздер өзүңүздүн жеке ситуацияңызга жараша колдонушуңуз керек экендигин эстен чыгарбаңыз. Балаңыздын коркуу сезимдеринен такыр арылта албаса да бул сунуш, кеңештер сиздер дуушар болгон коркунучту дүйнөдө өзүн алып жүрүүгө үйрөнө алат.

Согуш учурундагы күтүүсүз иш-аракеттерди эске алсак, баланын сенсордук сезгичтигинин күч алышына алып келиши мүмкүн. Айланада болуп жаткан окуяларга карата адаттагыдай реакцияларга тыюу салуу жана аларды басууга аркет кылуу анын эмоционалдык абалынын чыңалышына алып келет. Балаңызга кайталанган жүрум-туруму менен адаттагыдай алектене беришине, бирок чөйрөгө ылайыгыраак жол менен жасоого кантип мүмкүндук бере аласыз, ойлонуп көрүңүз. Же алтернативдик жүрум-турум моделин табууга мүмкүндүгүңуз барбы? Балаңыз өтө активдүү болушу мүмкүн. Мисалы ары-бери чуркашы, кыйкырышы, бир нерселерди талкалашы,сындырышы же болбосо агрессиясян көргөзүшү мүмкүн. Балаңыздын мындай эмоциаларды бир аз алгылыктуу жол менен көрсөтүшүнө мүмкүндүк бере аласыз? Же эмоциаларын билдирүүгө башка альтернативдүү мүмкүнчүлуктөрдү бере аласызбы?

Кайталанма жүрум-турумдар ( бир нерсени ургулоо, чайкалуу, ар кандай үндөрдү чыгаруу сыяктуу интенсивдүү кыймыл-аракеттер) тез-тез болгон учурда баланы токтотууга мажбур кылбастан, башка нерсе менен алектенишине көңүлүн бурганыбыз оң. Мисалы үн чынгаруунун ордуна музыка угууну же ыр ырдоону сунуштасаңыз, бир нерелерди ургулап жатса, колуна башка бир оюнчук бере салсаңыз болот.

Тынчсызданууну азайтуу жана түшүнүксүз жүрүм-турумду токтотуу үчүн күнүмдүк жашоосуна ар кандай сенсордук оюнчуктарды жана оюндарды колдонсоңз болот. Төмөнкүлөрдүн ичинен кайсы бирин күнүмдүк иш-аракеттерине кошуп кое аласызбы?

- кинетикалык кум, оюн үчун жасалган атайын камыр же туздуу\жүгөрү камыры (өзүңүз үйдө даярдасаңыз да болот, бирк глютени жок болуусу керек)

- суу менен ойноо (идишке куюлган сууга оюнчуктарды салып коюу, сууну куюштуруу)

- дан менен ойноо (гречка, чечевица, күрүч дандарынын арасынан кенч издөө, аларды бир идиштен экинчи идишке салыштыруу)

- дем алуу оюндары (тегиздиктин бетинен үйлөө жолу менен предметтерди кулатуу)

- кагазды бырыштыруу же айруу (мисалы,эски гезиттерди алсак болот) жана таштанды чакасына ыргытуу

- жууркандан палатка жасоо, чтобсенсордук кыйынчылыкка учураган кезде бала анын ичине жашынып алса болот

- баланы төшөккө, сүлгүнүн бетине жаткыруу жана денесинин баардык бөлүгүнө массаж жасоо

- классикалык музыка угуу

- эс алдыруучу душка салуу

Балким, азайтыш керек болгон нерселер же иш-аракеттер болушу мүмкүн. Мисалы:

- ашыкча добуштун таасири (кулакка тыкма барбы?)

- кээ бир ырлар (баланы тынчсыздандарган ырлар барбы?)

- гаджеттерди нормадан ашык колонуу?

Сенсордук оюнчуктар жана сабактар балага өзүнүн денесин изилдөөгө, түшүнүүгө жана эмоциясын туура билдирүүнү үйрөнүшүнө мүмкүндүк бериши керек. Сенсордук иш аркеттер менен алек болуу жана сенсордук оюнчуктар менен ойноо ар кандай стресстик жагдайларда адамга стресстик сезимдерди басаңдатуу үчүн керек болгон муктаждык болуп эсептелет.

Туура тамактануу жана прогрессивдүү жана прогрессивдүү булчуң релаксациясы жөнүндө кийинки чоңдор үчүн сунуштардан окуңуз.

Балдарга тез-тез тыныгууларды үйрөтүңүз. Тез-тез кыска тыныгуу денеге калыбына келүүгө жардам берет. Кандайдыр бир иш-аракетке катышып жаткан учурда 10 секунддук тыныгууларды интеграциялаңыз. Сиз өзүңүздү денеңиздин чыгымына кетирбестен ийгиликке жетүүгө же максатыңызга жетүүгө аракет кылуунун кажети жок. 10 секунддук тыныгууларды кандайдыр бир иш-аракетте, мисалы, класста окутууда, документтер менен иштөөдө, баланыз менен бир нерсени бирге иштеп жатканда практикалык жасай аласыз. Өтө оор тапшырма боюнча көңүл бурууңуз керек болсо да, бул өтө кыска тыныгууларды алуу маанилүү. Башка адамдар менен бирге аларды алуу пайдалуу болушу мүмкүн, анткени аларга да кыска тыныгуу керек болушу мүмкүн. Тыныгуулардын структуралык функциясы бар, ал турмушка болжолдуулукту кошот жана ошондуктан бир аз туруктуулукту. Болбосо, сиз ресурстарыңызды түгөтүп, денеңиз сизге маладаптивдүү формада тыныгууну мажбур кылат (кээде ашыкча стресс, ызы-чуу, апатия, оору, күйүп кетүү ж.б.).

Тыныгуулар сүйлөгөндө да керек. Башка адамдарга же өзүңүзгө сүйлөгөндө тыныгууларды жасаңыз. Кээде ойлорубуз биз ээрчий албаган же түшүнө албаган ылдамдыкта чуркайт, бул стрессти жаратышы мүмкүн. Тыныгууларды жасоо ойлоруңузду жайлатууга жана ошондой эле стрессти жана кээде баштан кечирген тынчсызданууларды төмөндөтүүгө жардам берет. Тыныгуулар менен көбүрөөк жай сүйлөө сиздин сөзүңүздү угучу(лар) үчүн түшүнүктүү кылат, анткени тыныгуулар сүйлөмдү түзүмдөштүрөт жана сөзүңүздүн негизги идеяларын баса белгилөөгө жардам берет. Ошондуктан балдарга сүйлөгөндө тыныгууларды жасоону үйрөтүңүз. Алар сүйлөгөндө ашыкча шашылыштын кажети жок.

Терең дем алуу жөнүндө көп укканыңыздар болушу мүмкүн. Терең дем алуу денени жайлатып, тез темптеги иш-аракеттерден эс алууга жардам берет. Балага терең дем алуу көнүгүүсүн үйрөтүңүз. Аны бирге жасасаңыздар болот. Мына дем алуунун үлгүсү:

• Ыңгайлуу абалды табыңыз жана денеңизди текшериңиз

• Демиңизди мурдуңуз аркылуу алып, оозуңуз аркылуу чыгарыңыз

• Демиңизди жумшак жана туруктуу алып чыгарууга аракет кылыңыз

• Дем алып, дем чыгарууда саноо жардам бериши мүмкүн (дем алганда жана дем чыгарганда 1ден 5ке чейин санаңыз).

Дем алуу пайдалуубу же жокпу деп ойлонушуңуз мүмкүн. Ал мээнин иштешин турукташтырабы? Ооба: узартылган дем чыгаруу менен жай дем алуу — дүүлүгүүнү басаңдатуунун эң жакшы изилденген жолдорунун бири. Ал нерв системасынын парасимпатикалык, «тынчтандыруучу» бөлүгүнүн таасирин күчөтөт — анда башкы ролду вагус нерви ойнойт — жана «уруш же кач» реакциясына жооптуу симпатикалык бөлүктү тең салмактайт.

Дагы бир тыныгуу (тыныгуу) ыкмасы - жактырган музыкаңызды угуу жана ал сизди каршы албашы керек. Ырдоо, өзүнчө ыңылдоо, тынч музыка да көп адамга тынчтанууга жардам берет. Сынап көрүңүз жана балаңызга эмне ылайык келерин байкаңыз.

Интенсивдүү окуудан кийинки өзүн-өзү жардам берүүчү иш-аракеттерди балдарга (жана өзүңүзгө) үйрөтсөңүз болот:

• Дененин терең эс алуусу

• Тыныгуулар учурунда дем алуу практикасы

• Медитация же аң-сезимдүүлүк практикалары, мүмкүн болсо

• Прогрессивдүү булчуңдарды бошотуу

Мисалы, сиз күн тартибин визуалдуу түзүп алсаңыз болот. Аны өзүңүздүн колуңуз менен тартып алып, балаңызга көргөзүп айтып берсеңиз болот. Эгер күн тартибин тартып,жазып алганга мүмкүнчүлугүз жок болсо, анда балаңызга аны оозеки айтып, кыймыл-аракет, жесттер, өзүңүз модель катары көргөзмөлөрдү берип туруңуз.Бул балаңызна жакшы көмөк болот.

Күн тартиби, көрсөтмөлөр түшүнүүгө жана аткаруу үчүн жөнөкөй болушу керек. Күн тартибин көрсөтүп гана койбостон, аны үн чыгарып айтып берүү маанилүү.

Мисал карап көрөлү: бала бөтөлкөдөн өзүнө суу куюшу керек.

1. Кружканы алыңыз (кружканын ордуна башка бир нерсе да алсаңыз болот)

2. Аны жыгылбагыдай тегиздикке коюңуз (стол)

3. Бөтөлкөнү алыңыз

4. Бөтөлкөнү кружканын жанына алып келиңиз

5. Бөтөлкөнү кружканы карай кыйшайтыңыз

6. Кружканын сыртына төкпөй сууну куюңуз

7. Бөтөлкөнү столдун үстунө коюңуз

8. Бөтөлкөнүн оозун жабыңыз

9. Сууну ичиңиз

• 1. пижамасын киет;

• 2. кир кийимдерди, кийим салуучу себетке алып барып салат;

• 3. тишин жууйт;

• 4. бетин жууйт;

• 5. жатат;

• 6. апасын кучактайт

• 7. апасы окуп берген жомокту угат.

• Ритуалдар баланын жашоосунда маанилүү роль ойнойт: көнүмүш адаттарды, күн тартибин жана иш-аракеттердин түшүнүктүү тартибин калыптандырат. Дагы бир белгилеп кетчү маанилүү функциясы-бул травмалардвы алдын алуу болуп саналат. Аутизм диагнозу бар балдардын жүрөгүнун тынч болушуна турткү болот,анткени алар андан ары эмне болоорун, ал өзу кандай иш-аракеттеерди кылышы керек экендигин алдын ала билет.

• Дал ушундай алдын алуучулук адамга жашоодо эч нерседен коркпой жашап кете алам деген ишеним берет. Бардыгын эле тартипке салуунун кереги жок, бирок кээ бир учурда алдын ала билүү сезимдүү жардам берет. Кырдаалды тынымсыз баалап, ар дайым жаңы план түзүү — чоң жүк. Тааныш иш-аракеттер эс алдырат: аларды дээрлик автоматтык түрдө аткарууга болот, ал эми күч жагымдуу нерсеге калат.

• Согуш учурундагы кырдаалга байланыштуу, бомбадан баш калкалоочу жайда же убактылуу жашоочу жайларда жашап жаткан болсоңуз, балаңыздын күн тартибин жана ритуалдарын мүмкүн болушунча сактоого аракет кылыңыз. Балаңызды күнүмдүк иш чара (тамак даярдоо, столдун үстүн жыйноо,таштанды ыргытып келүү, кир жуучу машинага кир салуу, гүлдөрдү сугаруу) менен кошо алектендирүү сизге, да балага да каарду согуштан алаксып, башка маанилүү нерселерге көңүл бурууга жардам берет. Күнумдук кайталанган ритуалдар алдын ала билүү сезимин пайда кылат да,стратегия катары кызмат кылып, стрессти жеңүүгө жардам берет. Күнүмдүк милдеттерди ар бир бала эле өз алдынча аткара албайт. Ошондуктан ата-эненин милдети бул нерселерди жасоого акырындап көрсөтмө берүү менен баланы үйрөтүшү керек. Үй жумуштары — бул чогуу пайдалуу убакыт өткөрүүнүн дагы бир жолу. Ошондуктан позитивдүү болуңуз жана балаңызга колдоо көрсөтүңүз. Үйдө 1-2 милдетке жакшы көңүл буруп, баланы көп жумуш жасоого мажбурлабаңыз. Ар бир чынжырчадагы кадам — сабактабы же үй жумушундабы — бала үчүн колунан келгидей жана жагымдуу болушуна шарт түзүңүз. Балаңызды мактаңыз жана колдоо көрсөтүңүз. Ага өзүн баалуу жана ийгиликтүү сезүүсүнө жардам бериңиз. Сураныч, күнүмдүк иш тартибине балаңызга жакпаган же оор боло турган иш чараларды кошпоңуз.

• Мисалы: сүрөт тартуу, күнүмдүк жашоодо колдонулуучу предметтерди талдоо, жаңы сөздөрдү үйрөнүү. Сөзсүз түрдө баланын теңтуштары менен убакыт өткөрүү үчүн сыртта сейилдөө, балдар ойноочу аянтчаларага алып баруу сыяктуу ищ-чараларды кошуңуз. Иш тартибиңиздерге бир нече ритуал кошуңуз. Мисалы сейилдөө учурунда чымчыктарга жем чачуу болушу мүмкүн. Сейилдөөгө чыгаар алдында бир идишке же баштыкчага жем салып алыңыздар. Ошондой эле үйгө кайтаар алдында парктагы скаймейкага отуруп алып ысык шоколад же таттуу шире ичүү ж.б.у.с иш аракеттерди кошуп койсоңуздар болот. Ритуалдарды жасоонун максаты-балаңызга бактылуулук жана ыңгайлуулук түзүп берүү экенин эсиңизден чыгарбаңыз. Ошондуктан өзүнүздөрдүн ритуалдарыңыздарга балага үмүт, коопсуздук, ыңгайлуулук жана бактылуулук сезимин тартуулоочу иш-чаралардан түзүңүз.

• Баланын бир иш аракети экинчиси менен алмашып туруусу, аны стресске кабылышын алдын алат. Мээнин бир иш чарадан экинчиге которулушу, сөз болуп жаткан кырдаалды эске алганда травмага алып келе турган абалды башка бир жагымдуу иш менен алаектенүүгө алмаштырсак, баланын көңүлүн кырдаалдан башка нерсеге буруп,алаксыта алабыз. Эгер мүмкүн болсо балаңыз жалгыз калгысы келгенде, өзү менен өзү же кааласа сиз менен гана боло алгыдай бир мейкиндик түзуп берип коюңуз. Бул мейкиндик баланын эмоционалдык жактан эс алдыруучу ар кандай сенсордук, же болбосо жакшы көргөн оюнчуктары менен камыздалган релаксация зонасы катары долушу мүмкүн.

Мен баламдын өнүгүүсү боюнча кайсы жашка туура келээрин түшунуп кабыл алгандан кийин, баламдан талап кылган нерселердин көбүн алып салдым. Менин жүрум-турумум да анын өнүгүүсу боюнча жашына ылайык болду. Бул экөөбүзгө чогуу бактылуулукту сезүүго жардам берди. Мен балама ал кандай болсо, ошондой болууга мүмкүндүк бердим, а бул нерсе өз кезегинде уланып жаткан согушка карабай андан ары өнүгүүсүнө жардам берди. Ал өзү каалагандай жол менен баарлаша баштады жана кичинекей балдарга арналган жөнөкөй мультфильмдерди көрүп баштады. Мен өзүмө да, баламдын жашынын чоң болгонуна карабастан, кичинекей наристеге мамиле кылгандай мамле жассого мүмкүндүк бердим. Ал өзү муктаж болгон мамилени алып жатты. Ал мүмкүнчүлүгү жетпегендиктен аткара албай калган нерсеси үчун жазалабоо, анын өнүгүүсүнө ылайык жашына жараша мамиле кылуум, баламдын жүрум-турумун жана эмоциясын түзөөгө жардам берди.

Мисалы, ал ойноп бүтөөрү менен оюнчуктарын жыйнай же болбосо оюнчук салган себетти мага кармата баштады. Башка адамдарга болгон жакындыгын билдирип баштады. Мисалы, бир жарым айдай көрө элек курбум, үйгө келген учурда чуркап барып, аны кучактаганды үйрөндү. Мурун мындай кылчу эмес. Оң эмоцияларды билдиргенди үйрөндү жана башка адамдарга болгон мамилеси өзгөрдү. Азыр ал айланадагы адамдарга көнүл бурганды үйрөндү.

Баламдын өнүгүүсү боюнча жашын кабыл алуу мен үчүн оңой болгон жок. Андан күткөн талаптарымды токтотуу да оор болду. Менин балам жөнүндө болгон, экөөбүздүн мамилебизге болгон көз карашымды толук өзгөртүүгө туура келди. Мен артка кайрылып, баламдын кичинекей кезиндеги сүрөттөрүн балдарым кичирээк кезинде кандай болгонун кайрадан эстеп чыгуу үчүн көрүп чыктым. Баламдын өнүгүү жашына ылайык балдар кандай болоору жөнүндө маалымат берген видеолорду да көрүп баштадым. Мен видео аркылуу алар эмнеге кызыгышат, кандай оюнчуктар менен ойношот, алар менен кантип ойношот, кантип сүйлөшөт, чоңдор менен кантип баарлашат, баарлашууда кандай интонацияларды колдонушат экендигин көрүп чыктым. Мунун баары балам менен баарлашууга болгон мамилени, ага ылайыктуу оюнчуктарды алууга, үнүмдүн тонун алмаштырганга жардам берди.

Колуңуздан келишинче балаңызга болгон мамиле менен иштешүүдө төмөнкү кеңештерди колдонууга каракет кылыңыз.

1.Балаңыздын өнүгүүсү боюнча жашын жана ал жашка эмне ылайык экенин аныктап алыңыз.

2. Балаңыз аткара ала турган гана нерсени талап кылыңыз.

3.Көрсөтмөлөрдү баланын өнүгүү жашына ылайык жөнөкөйлөтүңүз

4.Бала өзүн ийгиликтүү сезиши үчүн жардам катары көрсөтмөнү түшүнүүгө жардам берип турсаңыз болот. Бирк бала сиздин жардамыңыздан көз карнды болгонго көнбөш керек. Ошондуктан ченеми менен болушу зарыл.

5. Бала көрсөтмөнү өз алдынча аткара алса да, сиздин жардамыңыз менен болсо да мактаганды унутпаңыз.

6.Балаңыз жасай алган нерсени аны милдети катары көрбөй, жетишкендигин белгилеп туруңуз.

7.Эки түрдүү билдирүү бергенден, түшүнүксүз фразаларды колдонуудан алыс болуңуз. Фразалар так, кыска жана сиз айтайын деп жаткан нерсени гана камтыш керек. Сисалы эгер сиз «мага чыныны берчи» деп айтсаңыз, ал сиз калаган, бирок белгилеп айтпай калган көк түстөгү эмес башка бир чынын бериши мүмкүн экенин унутпаңыз.

8.Балаңыз башка иш менен алек эмес экенин көргөндөн кийин гана кайрылыңыз. Алгач көңлүн буруп алып анан тапшырма бериңиз.

9.Кубанычта болуу сезими же жөнөкөй нерселерден ырахат алуу да жардам берет. Кээде эртең менен туруп алып, эшике чыгам, жылуу чай ичем, чымчыктардын сайраганын тыңшайм, жана күндү карап суктанам. Мен тирүүү экениме ыраазы болом, балдарымдын амадыгына кубанам. Согуш учурунда мен колумда барын барктаганга үйрөндүм. Мындай нерселер балаңыздын жүрүм-турумундагы кичине нерселерди байкаганга жардам берет. Бул нерелерди балаңызга, ал түшунгөн ыкма менен айтып, билдирип турушуңуз керек.

Социалдык окуянын сюжетине мисал:

1. Апасы жана Саша жол сумкасын даярдап жатышат

2. Апасы жана Саша жол сумкасын машинага/автобуска алып барышты.

3. Апасы жана Саша машинага отуруп жаңы үйгө баратышат.

4. Жолдо Саша мультфильм көрүп/ оюн ойноп /терезеден жолду карап кетип баратат.

5. Апасы жана Саша жаңы үйгө келишти.

6. Апасы Саша тынч отуруп келгенине жана маанайы жакшы бойдон калганына сүйүндү.

7. Апасы Сашаны кучактап, мактоо айтты.

Социалдык окуялар – алдыдагы өзгөрүүлөргө байланыштуу баладагы тынчысызданууларды азайтууга жардам берчүү жолдордун бири болуп саналат. Социалдык окуялар сүрөткө видеомисалдар, оозеки түшүндүрмөлөр, кайра-кайра кайталоо жана тартылганды айланадагы менен салыштыруу кошулганда эң жакшы иштейт. Бул жөн гана сүрөт көрсөтүүдөн натыйжалуураак.