Тынч абалда болсоңуз же көп физикалык кыймыл жасабасаңыз да өзүңүздү чарчаңкы жана алсыз сезүү нормалдуу көрүнүш. Эмоционалдык жактан оордук сезүү адамдын жалпы физикалык абалына таасир этет. Согуштун жана кандайдыр бир аскердик окуялардын таасири психикалык саламаттыкка да, физикалык саламаттыкка да таасир этет, бул өз кезегинде сиздин күнүмдүк режимиңизге, стресске туруктуулугуңузга жана жашооңуздагы ар кандай окуяларга жана адамдарга реакция кылууңузга, ошондой эле сиздин абалыңызга жана күнүмдүк иш-аракетиңизге таасирин тийгизет. Бул күнүмдүк жашоодо көндүмдөрдү жоготуу (милдеттерди аткарууга болгон каалоонун төмөндөшү, иш тартибин төмөндөтүү, жалпы акүчүңүздүн төмөндөшү) да стресске жооп берүү реакциясы экенин билдирет.

Ошол эле учурда ойлорду жана эмоцияларды толук башкаруу мүмкүн эмес. Денеге көңүл бурууга басым жасоо натыйжалуу болот, себеби согуш болуп жаткан жерде калып, жашоо үчун күрөшүп жаткан адам сыяктуу сырткы чөйрөнүн ар кандай таасир астында калган ар бир адам сенсордук жактан ашыкча оордукка кабылышына алып келет. Сиздердин сезүү органдарыңыздын иштешине оорчулук жарата турган таасирлерге мисал катары ашыкча ызы-чуу, адмдардын топтошуусу,ар кандай жаңы жыттар, массалык маалыматтын өтө көптүгү, гаджеттер ж.б.у.с. Мунун баары адамды стресс абалына келтирет, Себеби биздин мээбиз аларды организм үчүн коркунуч белгиси катары кабыл алат.

Бул дүүлүктүргүчтөрдүн ар бири бизди күнүмдүк согушка чейинки жашоодо бизди коштоп жүрчү, бирок биз алар менен эч ойлонбостон күрөшүп, бул жагымсыз нерсенин убактылуу таасири экенин жана аны чечүү мүмкүн экенин түшүнчүбуз. Согуш шартында стимулдардын интенсивдүүлүгү жана алардын таасири кескин түрдө жогорулайт, бул жөндөмдүүлүктүн төмөндөшүнө же эң жөнөкөй күнүмдүк иштерге да туруштук бере албай калышына алып келет. Адамдар стрессти ар кандай жолдор менен жеңет: кимдир бирөө такыр унчукпайт, ал эми бирөө, тескерисинче, көп сүйлөйт, бирөө ыйлайт, ал эми кимдир бирөө, тескерисинче, көп күлөт, кээ бир адамдар ар кандай эксцентрдик жүрүм-турумду көрсөтө алышат. Мунун баары адамдын стресске болгон табигый реакциясы. Эгерде сиз бул кыйынчылыктар менен күрөшүүгө, аны менен иштөөгө үйрөнбөсөңүз, анда келечекте бул: физикалык жана психологиялык саламаттыктын начарлашына, коомдон бөлүнүп калууга, тынчсызданууга, депрессияга ж.б. алып келет.

Ошондуктан, стресс жана тынчсыздануу, ошондой эле алардын белгилерин таануу жана аларды башкарууну үйрөнүү маанилүү. Дене менен иштей билүү - стресс менен күрөшүүнүн маанилүү жана натыйжалуу ыкмаларынын бири. Организмдин муктаждыктарына көңүл буруңуз. Булчуңдардын кысылганы (чыңалуу) физиологиялык гана эмес, психологиялык стрессти да жогорулатат. Жашоо- бул кыймыл. Активдүү болуу- бул биологиялык муктаждык. Булчуңдарыбыздын жана органдарыбыздын жетиштүү кычкылтек менен камсыз болушуна көз салып турушубуз керек, жана ошондой эле анын иштешин карп турушубуз керек. Бул ошондой эле биздин маанайды жакшыртат. Активдүү болуу сезимдерибизди сергек жол менен иштетүүгө жардам берет. Активдүү болууну каалабасаңыз дагы, активдүү болуу бул өтө маанилүү.

Сыртта коопсуз болсо, сейилдөө менен бирдикте денеңизди керип-чоюп же жөнөкөй көнүгүүлөрдү жасап көрүңүз, эгер сыртта кооптуу болсо, үйдүн ичинде кылсаңыз болот. Йоганы билсеңиз, йога же башка спорт менен машыгыңыз. Массаж, душка түшүү же жуунуу (эгерде ароматтарыңыз бар болсо), кадимки гигиеналык тартипти сактоо денеңиздеги ооруну басаңдатууга, андан кийин өз кезегинде психикалык ооруну басаңдатууга, жаңы чындыкка көнүүгө жана туруштук берүүгө жардам берет.

Денеңизди сезиңиз жана көңүл буруңуз. Ал сизге ар кандай жолдор менен белги берет.

1. Акырын дем алыңыз, бир булчуңдар тобун ылдыйкы буттардан (мисалы, буттан) баштап 5-10 секундга чыңдап, андан кийин демди чыгарып, булчуңдар тобунун чыңалуусун кескин бошотуңуз.

2. 10-20 секунд эс алып, андан кийин кийинки булчуң тобуна өтүңүз (мисалы, балтырлар).

3. Чыңалууну бошотуп жатканда, булчуңдардын тобу эс алган кездеги өзгөрүүлөргө көңүл буруңуз. Сиз ар бир булчуң тобун эс алдырганыңызда стресстик сезимдер денеңизден чыгып жатканын элестетүү пайдалуу болушу мүмкүн же күн нуру денеңизден кантип өтүп, бардык чыңалууну жана ооруну жок кылаарын элестеткенге аракет кылыңыз.

4. Акырындык менен денени өйдө жагына жылыңыз, дем алууда булчуңдарды жыйрылтып ал эми дем чыгарууда бош болуңу

Денеңиз энергияга муктаж (мисалы, жеңил шорпо/тооктун сорпосу, алма, сабиз, жаңгактар, кара шоколад/кант, нан/ гренкалар). Стресстик кырдаалдар учурунда дайыма тамактануу керек, кичинекей порциялар менен, бирок аралыгын жакын кылып. Ошентип, биз денебизге жашоо үчун күрөшүү режимине кирбей турганыбызды жана өлбөй турганыбыз жөнүндө белги беребиз, бул жогорку дозадагы стресс гормондорунун секрециясын токтотот. Тамак-ашты үзгүлтүксүз кабыл алуу организмдин бардык органдарынын жана системаларынын нормалдуу иштешине өбөлгө түзөт.

Ар бир тамактануу учурунда рационуңузду туура жана майлар, белоктор, углеводдор сыяктуу ар кандай пайдалуу заттар менен толтурууга аракет кылыңыз. Майлар энергиянын бир булагы болуп саналат жана жаңгактарда, кара шоколад, сыр, майлуу йогурт же айран, жумуртка, майлуу балык, таза зайтун майы жана каймак майында болот. Белок организмдеги химиялык процесстердин негизи болуп саналат жана иммундук системанын туура иштешинде маанилүү роль ойнойт (майсыз эт, жаңгак, буурчак, дан эгиндери, брокколи, деңиз азыктары, жумуртка, йогурт, сүт азыктары, тофу, киноа жана чечвица). Углеводдор да дененин бардык клеткаларын, анын ичинде нерв клеткаларын (жаңгак, жарма, ун азыктары, кант, шоколад, бал, уруктар, мөмө-жемиштер, жашылчалар, жармалар, дан эгиндери, сүт жана сүт азыктары) азыктандыруу үчүн зарыл болгон энергиянын булагы болуп саналат.

Күнүнө жок дегенде 2-3 литр суу же 8 стакан суу ичиңиз. Денебиздин болжол менен 60 пайызы суу жана 90 пайызы кан экенин эске алсак, мунун биз үчүн канчалык маанилүү экени таң калыштуу эмес. Суу мээнин иштешин, тамак сиңирүүнү жакшыртууга жардам берет, организмдин терморегуляция процесстерине катышат.

Кофеиндүү суусундуктарды күнүнө бир стаканга чейин чектеңиз (кофе/чай). Кофеин организмди стимулдайт жана булчуңдарга кошумча стрессти жаратат жана организмден сууну тез чыгарат, бул орагнизмди алсыздандыруу коркунучун жаратат. Эгерде алсыздануу өз убагында байкалбаса, ал оор түргө айланып, ден соолугуңузга жана өмүрүңүзгө коркунуч келтириши мүмкүн. Төмөндө алсыздануунун көңүл бура турган алсыздануунун белгилери:

суусоо;

ооздун кургашы;

уйку келүү, шалдыроо и көңүл чачырандуу болуу;

баш ооруу;

баш айлануу жана эсин жоготуу;

булчуңдардын тырышуусу;

көздүн айланасындагы кара тактар жана кайгылуу көздөр;

жүрөктүн тез-тез согушу жана кан басымынын төмөн болушу

Жакшы эс алгандан кийин эмнеге жете аларыңызды ойлонуңуз. Денеңиздин кыймыл-аракети ойдогудай болуп, туура жана ыңгайлуу чечимдерди кабыл ала аласыз, балдарыңызды жакшы коргой аласыз, “негативдүү” сезимдериңизди “ сизге зыяны тийбеген ” жакын адамдарыңызга көрсөтүп, таарынтып алуудан сактайт. Үч-төрт түн уктабай калгандан кийин, сизде галлюцинация башталышы мүмкүн. Мындай абалда өзүңүзгө кам көрүү кыйын болот, ал эми балдарыңызга жана жакындарыңызга кам көрүү андан да кыйын болушу мүмкүн. Күнүмдүк иш-аракеттериңизди аткаруу үчүн жетиштүү физикалык ресурстарга ээ болуу үчүн жетиштүү уктооңуз керек. Ырааттуу жана прогрессивдүү булчуң релаксациясы уйкунун сапатын жакшыртууга жардам берет.

Мисалы, мен канчада уктайм, канчада ойгоном деген катуу графикти сактабасам, уктай албайм жана эс ала албайм Бирок мен үчүн ырааттуу график да жетишсиз. Он бир жылга созулган уйкусуздук мага көнүгүүлөрдү жасап, баш ооруну алдын алуу үчүн күндүзү тез-тез тыныгууларды жасап, эс алуу программамды (ванна, душ, сейилдөө, ар кандай релаксация ыкмалары) туруктуу түрдө аткарып анан уктаганга үйрөттү. Эгерде мен өзүмдү жакшы уктоого мажбурлабасам, эртеси катуу ооруп, андан кийин кааласам дагы уктай албай калам. Бул коркунучтуу көрүнүш. Мен учун бул татаал нерсе, бирок өзүмө кам көрүү жана денемди эс алдыруу менен гана жакшы уктагандан кийин гана, күндүз жакшыраак иштей алам, кардарларыма көбүрөөк жардам бере алам, ошондой эле пайдалуу жана туура мамилелерди кура алам.

Согуш маалында көп адам жумушунан айрылышат, кадимки иш тартибин калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгү өтө бүдөмүк. Бирок, жаңы үй-бүлөлүк графикти иштеп чыгууга болот. Мисалы, 22:00дөн кеч эмес убакта уктап, күнүгө бир убакта мисалы, 8:00, 11:00, 13:00, 16:00 жана 19:00 пайдалуу тамактануу кылса болот. Киевдеги (Украина) жашоо тажрыйбам мага аба чабуулу жөнүндө эскертүү күнү-түнү каалаган убакта берилиши мүмкүн болоорун үйрөттү. Ошондуктан жылуу чай куюлган термостук идиштер жана жөнөкөй тамак-аш салынган идиштер/коробкалар дайыма колунда жана баш калкалоочу жайга же бомбадан баш калкалоочу жайга тез жеткирүү үчүн ыңгайлуу таңгакталган болушу керек.

Мен, өзгөчө кырдаал учурунда тамак-аш даярдоо бир аз алаксытаарын байкадым.